اصفهان

 نوشته : راضیه زرگری

حال این روزهای کلان شهرها به‌شدت بد است؛ درست مثل وقت‌هایی که پزشکان با ناامیدی از وضع وخیم یک بیمار اطلاع می‌دهند و به خانواده‌اش می‌گویند که برای سلامتی‌اش دعا کنید؛ دیگر کاری از دست ما برنمی‌آید. انگار برای شهر گرفتار در آلاینده‌های کشنده هم دیگر نمی‌توان کاری کرد. وارونگی هوا و آلوده‌شدن هوای پایتخت در این فصل از سال برای اهالی شهر غافلگیر‌کننده نیست؛ اما امسال به‌خصوص در روزهای گذشته، شرایط به‌مراتب بدتر از سال‌های گذشته است به‌ طوری که عملا دیگر نمی‌توان نفس کشید.

مراقب کودکان و سالمندان  باشیم

 کودکان به علت رشد ناکارآمد ریه‌ها و نوع تنفس، بیشتر در معرض حملات ریوی هستند و در مقابل این ریزگردها بسیار حساس‌ترند. افراد بالای ٦٠‌سال نیز در مقابل ریزگردها و آلودگی هوا بسیار آسیب‌پذیرند و باید مراقبت بیشتری از خود کرده و در چنین هوایی در سطح شهر تردد نکنند.
 با تردد در هوای آلوده به ریزگرد، سرعت تنفس و نیز عمق تنفس افراد بیشتر شده و این امر سبب می‌شود تا ریزگردها بیشتر وارد ریه‌های تنفسی آنها شود.  این پزشک متخصص ریه با اشاره به اینکه هوای آلوده به ریزگرد برای کودکان خطرناک است، می‌گوید: «کودکان به علت رشد ناکارآمد ریه‌ها و نوع تنفس، بیشتر در معرض حملات ریوی هستند و در مقابل این ریزگردها، بسیار حساس‌ترند. افراد بالای ۶۰‌سال نیز در مقابل ریزگردها و آلودگی هوا بسیار آسیب‌پذیرند و باید مراقبت بیشتری از خود کرده و در چنین هوایی در سطح شهر تردد نکنند.»  کیانی معتقد است باید برای سلامت مردم و بیماران و علی‌الخصوص بیماران ریوی، ارزش بیشتری قایل شویم و با مرور تجربه کشورهای دیگر راجع به کنترل آلودگی هوا، توانایی‌های خودمان را ارتقا دهیم.  او بارها اهمیت عملیاتی‌کردن پشت‌بام سبز در ساختمان‌ها که امروزه در دنیا مطرح است را یاداوری می‌کند و می‌گوید: «با این کار می‌توان به کاهش آلودگی هوا کمک زیادی کرد. هنگام آلودگی هوا، افراد ممکن است زودرنج‌تر، پرخاشگرتر، عصبانی‌تر و کم‌تحمل‌تر ‌شوند؛ یعنی با اینکه در گذشته هم این مشکلات را داشته‌اند، اما حالا خیلی زودتر به استرس‌ها، واکنش و حساسیت نشان می‌دهند و این به معنای آن است که با آلودگی هوا، مخاطرات اجتماعی به ما نزدیک‌تر می‌شوند.

چه کسانی باید در خانه بمانند؟

وقتی میزان آلاینده‌ها به درجه ١٥٠ برسد، اوضاع رو به وخامت می‌رود؛ این عدد به معني هشدار است. در درجه ١٦٠ تعطيلي مدارس و مراکز دیگر در دستور کار دولت‌ها قرار می‌گیرد. اتفاقی که این روزها صرفا برای مدارس تهران اعمال شد؛ آن هم با اطلاع‌رسانی قطره‌چکانی و نه چندان مناسب. وقتی میزان آلاینده‌ها به درجه ١٧٠ و بالاتر برسد موجب تخليه شهرها و منع رفت‌وآمد می‌شود و تجاوز این عدد از ٢٠٠ هشدار شیمیایی برای شهرهاست. اثرات بد ذرات معلق كوچك بر ريه آن‌قدر زياد است كه با ماسك‌هاي معمولي نمي‌توان از زیان‌های آن كاست. كياني علایم آلودگي هوا را شامل تنگي نفس، سياهي لب‌ها، فرورفتن عضلات به هنگام نفس‌كشيدن اعلام می‌کند: «اگر تعداد تنفس فرد از ٢٤ تنفس در دقيقه به‌طور مداوم بيشتر شود، اين نيز يك نشانه از عوارض آلودگي هواست؛ چیزی شبیه این روزهای تهران و بسیاری از مردمی که آسیب‌پذیری بیشتری در مواجهه با آلاینده‌ها دارند.» این پزشک متخصص می‌گوید: «به اعتقاد من در وضعيت هشدار بايد اطلاع‌رساني عمومي صورت بگيرد و توصيه اين است كه سالمندان، بيماران قلبي و تنفسي فعاليت‌هاي جسمي خود را كاهش دهند و در منزل بمانند. در وضعيت اعلام خطر هم می‌توان توصیه کرد كه تمام افراد فعاليت‌هاي خارج از منزل خود را كم كنند و باید نسبت به حذف تدريجي منابع آلودگي هوا اقدام شود و در وضعيت اضطراري يا بحران باید ادارات، مراکز آموزشي و منابع آلاينده را تعطيل كرد.» او همچنين توصيه می‌کند: «افرادي كه آسم شديد و برونشيت مزمن دارند، افراد بالاي ٦٥‌ سال و افراد مبتلا به بيماري‌هاي قلبي، ريوي مزمن، تنفسي و كودكان در هواي آلوده نباید از منزل خارج شوند.»

 شهری که خانه میلیون‌ها ایرانی است؛ کودکان، سالمندان و زنان باردار هر روز ناگزیر هستند که در این شهر تردد کنند و در این وضع باید راهی برای کنارآمدن با این غول بزرگ که هوای شهر را بلعیده بیابند و زیستن در شهری را که تعداد روزهای هوای پاکش در طول‌ سال انگشت‌شمار است، آموزش ببینند؛ راهکارهای سلامت برای به حداقل‌رساندن اثرات منفی آلودگی بسیار است اما اینکه چه مواردی اصولی‌تر و تأیید‌شده جامعه پزشکی است، نکته‌ای است که نباید از آن غافل شد. سوالی که حتما این روزها به ذهن تهران‌نشینان می‌رسد این است که در شرایط فعلی که گفته می‌شود میانگین میزان آلاینده‌ها در مناطقی از تهران مرز هشدار و اضطرار را هم رد کرده است، آیا صرفا تعطیلی مدارس و تردد موقت نوبتی خودروها و دست به دعا برداشتن برای نزول باران می‌تواند علاجی برای پایتخت باشد یا این شهر باید در حسرت آسمانی پاک بماند؟ در هر حال این روزها سوال زیاد است، مردم می‌خواهند بدانند اگر ماسک بزنند، فایده‌ای دارد؟ آیا واقعا خوردن شیر در طول روز ممکن است کمک‌کننده باشد؟ دستگاه‌های بخور کاری از دست‌شان برمی‌آید؟ و کلی سوال دیگر که جوابی برایشان ندارند. دکتر اردا کیانی متخصص ریه و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی است؛ با این متخصص در مورد حال بد این روزهای تهران صحبت کردیم. او با بیان اینکه آلودگي هواي تهران به دليل ذرات معلق در هواست، می‌گوید:   «ذرات معلق بزرگ به همراه دي‌اكسيدكربن علایمی مانند سرفه، سوزش چشم و خارش گلو را ایجاد می‌کند که نشان‌دهنده تأثیر بر مجاری تنفسی است؛ ماسك‌هاي معمولي فقط از عوارض منفي ذرات معلق بزرگ تا حدي می‌کاهد؛ مشکل تهران اما ذرات معلق کوچک هستند که خودشان را به اعماق ریه می‌رسانند و میکروب‌ها و مواد شیمیایی زیادی تا مدت‌ها در بدن اهالی پایتخت جا خوش می‌کنند. استفاده از ماسک‌ها برای جلوگیری از ورود این ذرات به ریه یک شوخی بیشتر نیست.

هیچ جایگزینی برای هوای پاک وجود ندارد  
«بيشترين عضو بدن كه از آلودگی آسيب مي‌بيند ريه و دستگاه تنفس انسان است؛ چراكه ریه‌ها و عروق خوني متصل به آن مسئول جذب و رساندن اکسیژن هوا به بدن و دفع دی‌اکسید کربن از بدن هستند، وقتي هوا آلوده باشد، ريه‌هاي انسان نمي‌توانند كاركرد و وظيفه خود را انجام دهند و بدين ترتيب ريه در اثر آلودگي هوا آسيب مي‌بيند، آلودگي هوا در طولاني‌مدت  موجب بسته‌شدن مجاري هوايي نیز می‌شود.» دکتر کیانی معتقد است: «به طور متوسط هر انسان در هفته حدود ١٦٨ ساعت در معرض هواي محيط و ٤٠ ساعت در هفته در معرض هواي محيط كار قرار مي‌گيرد. پس عوارض منفي كه آلاينده‌هاي هوا براي انسان ايجاد مي‌كنند، کم نیستند؛ با توجه به اينكه هوا نياز حياتي انسان است و هيچ‌گونه جايگزيني را نمي‌توان براي آن پيدا كرد، اگر اين هوا ناسالم باشد به انسان آسيب مي‌رساند. ميزان اين اثرات منفي به پارامترهاي مختلفي مثل نوع ماده آلاينده، غلظت آن، مدت زمان تماس انسان با آن و شرايط آب‌وهوايي بستگي دارد.» تماس‌هاي كوتاه‌مدت با آلاینده‌هایی با غلظت بالا ممکن است اثرات سريع و مقطعي داشته باشند اما تماس‌هاي بلندمدت با غلظت‌هاي پايين هم موجب اثرات مزمن بر سلامتي انسان مي‌شود. كياني با اشاره به این واقعیت می‌گوید: «آلودگي هواي تهران به دليل ذرات معلق در هواست. ذرات معلق بزرگ به همراه دي‌اكسيدكربن مي‌تواند علایم راه‌های هوایی فوقانی مثل سرفه، سوزش چشم و خارش گلو را ایجاد کند كه با ماسك‌هاي معمولي فقط می‌توان از عوارض منفي ذرات معلق بزرگ تا حدي كاست.  اما آنچه بيش از همه به ريه آسيب مي‌رساند، ذرات معلق كوچك است؛ چرا كه در صورت وجود آلودگي هوا اين ذرات به راه‌هاي هوايي تحتاني مي‌رسند. اين ذرات به همراه خود ساير مواد آلاينده مثل دي‌اكسيد گوگرد و مواد شيميايي و ميكروبي را به داخل ريه می‌رسانند.»

ورزش در فضای باز تعطیل ‏

عوارض درازمدت این پدیده بر سلامتی، ناشی از جایگزین شدن دایمی ذرات معلق و آلوده به ویروس‌ها در قسمت‌های تحتانی ‏دستگاه تنفسی است. اردا كياني، فوق تخصص ريه و رئيس بخش ‏برونكوسكوپي بيمارستان مسيح دانشوري می‌گوید از آنجایی که این عارضه می‌تواند باعث پدیده جهش ژنتیکی در ساختار ‏DNA‏ ‏ویروس‌ها شود، توانایی ایجاد ویروس‌های نوپدید یا بازپدید در قسمت‌های تحتانی دستگاه تنفسی و در نتیجه بالا رفتن خطر ‏ابتلا به سرطان‌های تنفسی (هنوز ناشناخته است) را به دنبال دارد.
بروز عفونت‌های تنفسی، وخیم‌تر شدن آلرژی‌های ‏قدیمی و حملات آسمی در بیماران مبتلا به آسم یا برونشیت ازجمله عوارض کوتاه‌مدت پدیده آلودگی هوا بر سلامت افراد است.  ‏به طور معمول انسان می‌تواند با نفس کشیدن از طریق بینی از ورود ذرات معلق در هوا به ریه خود تا حدودی جلوگیری کند. ‏نفس کشیدن از طریق بینی به علت جذب ذرات توسط مخاط و موهای بینی آسیب کمتری به فرد وارد می‌کند، اما این آسیب ‏زمان ورزش‌کردن با شدت بیشتر همراه است، چون  معمولا تنفس از طریق دهان انجام می‌شود و مواد آلاینده و ذرات معلق ‏بیشتری به ریه نفوذ می‌کند‎.
 این متخصص ریه معتقد است هنگام ورزش کردن ذرات معلق بدون هیچ‌گونه تصفیه‌ای وارد ریه فرد می‌شود، از ‏این رو ورزش کردن در هوای آلوده ضرر دارد، چون مواد آلاینده بیشتری وارد بدن می‌شود. ورزش‌هایی مثل دویدن سریع‌، ‏دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی بیش از سایر ورزش‌ها خطرناک است و نباید در نزدیکی بزرگراه‌ها و فضای آزاد ورزش کرد‎. میزان ورود ‏مواد آلاینده و ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در ریه در حین ورزش پنج برابر بیشتر از حالت استراحت است.‏

استفاده از اسپری‌های ویژه رفع آسم درست یا غلط؟
‏ استفاده بیش از حد از این اسپری‌های دارویی، سبب لرزش دست و افزایش ضربان قلب بیماران تنفسی می‌شود که استفاده بیش ‏از دو بار در روز آنها بنابر تجویز پزشک به بیماران تنفسی توصیه نمی‌شود. در هر ٢٠ دقیقه استفاده دو «پاف» از این اسپری‌ها ‏کافی است و بیش از حد آنها اثربخش نخواهد بود. پس از هر بار استفاده از این اسپری‌ها، ١٥ دقیقه زمان لازم است تا ‏این دارو اثر خود را نشان دهد. پس از مشاهده علایم حملات تنفسی به‌ویژه در افرادی که برای نخستین بار دچار این حملات می‌‏شوند باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد.‏

آلودگی خارجی و آلودگی داخلی را بشناسیم
به طور کلی باید آلودگی هوا را به دو دسته، هوای بیرون از منزل و هوای داخل منزل تقسیم کرد. آلاینده‌های بیرون از منزل شامل ازن، SO٢، NO، ذرات معلق، آرسنیک، سرب و غیره است. تمامی آلاینده‌های خارج از منزل در داخل منزل نیز وجود دارد. موارد دیگری ناشی از سوخت‌های گازی، سوخت چوب یا مواد آزادشده از وسایل داخل منزل خصوصا آنها که PVC دارند هم می‌تواند منجر به آلودگی هوای داخل منزل شود. غلظت بعضی از مواد مانند ازن داخل منزل کمتر از خارج منزل است. آنروسل‌های ظریف اسید با مواد داخل منزل خنثی می‌شود. میزان اثرات آلودگی هوا به نوع ماده آلاینده، غلظت آن، مدت زمان تماس و شرایط آب‌وهوایی ارتباط دارد. گاز CO که ناشی از سوختن ناقص است، علایمی شامل خستگی، رخوت، سردرد، اختلال تنفسی و گرفتگی رگ‌های خونی و در موارد شدید، تشنج و کما را در پی دارد. دود سیگار حاوی گاز CO است که سرطان‌زاست و با توجه به اینکه سطح کربوکسی هموگلوبین بیش از ۶درصد به خون ثابت شده است، باعث آریتمی‌های قلبی می‌شود.

مشاغل پر خطر در هوای آلوده را بشناسید
در شرایط تشدید آلودگی هوا، به‌طورکلی افراد شاغلی که در فضای باز هستند در معرض خطر قرار دارند. همه ‏رانندگان (تاکسی، اتوبوس و…)، پیک‌های موتوری، پلیس‌های راهنمایی و رانندگی و سایر شغل‌هایی که در مکان بسته نیستند، جزو شغل‌های پرخطر هستند. همچنین مغازه‌دارها باید تا جایی که امکان دارد در مغازه را بسته نگه دارند. در روزهایی که آلودگی هوا بیداد می‌کند، ‏افرادی که با مواد شیمیایی در ارتباط هستند مثل جوشکارها، نقاشان و مشاغل دیگر و افرادی که در معرض گردو‏خاک قرار دارند مانند کارگران ساختمان، مهندسان ناظر، بنا و… شغل‌شان پرخطر ‏محسوب می‌شود. این افراد باید احتیاط کنند، چرا که این عوامل در کنار آلودگی هوا می‌تواند فرد را بیشتر مستعد ابتلا به ‏بیماری‌های تنفسی کند. ‏

از آنتی‌اکسیدان‌ها غافل نشوید

در مورد اینکه در هوای آلوده چه بخوریم و چه راهکارهای سنتی و خانگی برای کاهش آلودگی خانه و محل کارمان به کار ببریم، این روزها صحبت زیاد است. خیلی‌ها از این گفتند که خوردن شیر یکی از راه‌های مقابله با آلودگی هواست و برخی دیگر از انواع عرقی‌جات و دمنوش‌هایی گفتند که خاصیت ضدعفونی‌کنندگی هوا را دارد یا خوردن سوپ جو و شلغم و اسپری‌کردن گلاب در خانه. كياني می‌گوید: «در هواي آلوده، مردم مواد غذايي حاوي آنتي‌اكسيدان مصرف كنند، شير و پنير بخورند و از برگ‌هاي سبز سبزيجات و سبزيجات رنگي استفاده كنند.»ش

مردم در هوای دود آلود عصبی و بی‌حوصله می‌شوند
وقتی فرد به دلیل آثار آلودگی هوا که یکی از آنها کمبود اکسیژن است، بی حوصله یا کم حوصله می‌شود، قادر به کنترل خشم ‏خود نیست و  رفتار عصبی دارد. به‌طورکلی هر چقدر میزان اکسیژن‌رسانی به مغز کاهش پیدا کند، برخی نقاط حساس مغز ‏تحریک می‌شود، در نتیجه اختلالاتی مانند پرخاشگری، افسردگی، اختلال در تمرکز و کند شدن عملکرد ذهنی را در پی دارد. ‏همه اینها عواملی هستند که افراد را در موقعیت‌های اجتماعی و شغلی دچار مشکل می‌کند. آلودگی هوا تأثیر روانی مضاعفی بر ‏بیماران تنفسی دارد، قدرت تصمیم‌گیری آنها را ضعیف می‌کند و فرد بی‌انرژی، بی‌حوصله و خسته است. افرایش رفتارهای ‏پرخاشگرانه در خیابان، محل کار، مدارس و خانواده یکی از تبعات آلودگی هواست. هوای آلوده، سیستم اعصاب و روان افراد را ‏ضعیف می‌کند و آستانه صبر و تحمل را پایین می‌آورد. به همین دلیل در روزهایی که آلودگی هوا بحرانی است، رفتارهای ‏اخلاق‌محور مانند احترام به دیگران، رعایت نوبت، پایبندی به قوانین و سعه‌صدر کاهش می‌یابد و تنش، بددهنی، بدرفتاری و ‏نزاع‌های لفظی و فیزیکی افزایش پیدا می‌کند. همچنین افراد سالخورده به دلیل ضعف سیستم ایمنی بدن و وجود بیماری‌های ‏زمینه‌ای مانند فشار خون، بیماری‌های قلبی ـ عروقی، دیابت و… و کودکان به علت شرایط فیزیکی بدن‌شان بیشتر در معرض ‏آسیب هستند و باید بیشتر مراعات حال‌شان را کرد.‏

در هوای آلوده آه نکشید ‏
آه کشیدن از نظر علمی نمی‌تواند ضرری برای فرد داشته باشد، اما انجام این عمل به صورت مکرر نشانه ابتلای فرد به اختلال ‏روحی و روانی است که موجب می‌شود فرد به صورت ناخودآگاه «آه» بکشد.
کیانی، به بیماران روحی و کسانی که ناراحتی‌‏های اضطرابی دارند به‌عنوان گروه‌های در معرض خطر در آلودگی، اشاره می‌کند و می‌گوید «آه» کشیدن موجب وارد شدن حجم بالایی ‏از هوا به داخل ریه‌ها می‌شود. آه کشیدن که بیشتر در دختران جوان دیده می‌شود نشانه بیماری‌های اضطرابی و روحی است که ‏این افراد در زمان کنکور، درگیری با مشکلات مدرسه یا خانوادگی دچار «آه» کشیدن همراه با تنگی نفس می‌شوند که در زمان ‏معاینه به دلیل آه کشیدن مکرر، پزشک متوجه بیماری‌های اضطرابی و روحی می‌شود. این متخصص بیماری‌های ریوی، می‌گوید ‏هر فرد در حالت عادی ۵۰۰ سی‌سی هوا وارد ریه می‌کند که آه کشیدن موجب وارد شدن ۱ تا ١,٥ لیتر هوا به داخل ریه‌ها ‏می‌شود که این مسأله نمی‌تواند عوارضی برای فرد داشته باشد، اما از نظر علمی آه کشیدن توصیه نمی‌شود. افرادی که جراحی ‏شکمی داشته‌اند، هم آه می‌کشند. کیانی می‌گوید این افراد در برخی مواقع به دلیل جلوگیری از روی هم خوابیدن ریه‌ها ناچار ‏به آه کشیدن هستند که البته به این افراد نیز توصیه می‌شود از دستگاه‌های مخصوص که میزان مشخصی از هوا را به روش علمی ‏وارد ریه می‌کند، استفاده کنند.‏

فقط ماسک‌های فیلتردار موثرند
خطرات ورود ریزگردهای هوا به درون سیستم تنفسی بسته به منشأ ورود آنها و نیز موارد همراه با این آلاینده‌ها متفاوت است، اما ‏عمده‌ترین عوارض آن، تشدید حملات تنفسی در افراد است.
هوای آلوده به‌ویژه آنکه همراه با ریزگرد باشد، تعداد حملات ‏تنفسی را افزایش می‌دهد. استفاده از ماسک‌های معمولی به علت آنکه منافذ آنها درشت‌تر از دو و نیم میکرون است و ‏ریزگردها به راحتی از آن عبور می‌کند، تأثیر چندانی در جلوگیری از ورود ریزگردها به ریه ندارد، اما به‌کارگیری آنها بهتر از استفاده نکردن است. اما استفاده از ماسک‌های «‏N٩٥» با عنوان ماسک‌های فیلتردار برای جلوگیری از ورود ریزگردها و ذرات معلق ‏به درون ریه‌های تنفسی در افراد مناسب است. در صورت دسترسی نداشتن به ماسک‌های فیلتردار، ‌افراد می‌توانند با استفاده از دو ‏لایه کردن ماسک‌های معمولی و قرار دادن یک دستمال مرطوب یا یک ماسک خیس درون آن، از ورود ریزگردها به درون ریه‌ها ‏جلوگیری کنند.  
جلوی ذرات معلق بزرگ را ماسک‌های جراحی فقط می‌گیرند. ماسک‌های ‏NQS‏ می‌توانند آلوده‌کننده‌ها را ‏فیلتر کنند، ولی این ماسک‌ها باید کاملا روی صورت قرار گرفته و برای بیماران مبتلا به بیماری‌های ریوی بیش از چند دقیقه ‏قابل تحمل نیست.‏

زیر این باران نباید رفت
گوگرد و اکسید نیتروژن با آب باران حل می‌شود؛ حاصلش می‌شود باران اسیدی. اردا كياني درباره باران‌هایی که بعد از روزهای آلودگی هوا باریدن می‌گیرد، مي‌گويد باران اسيدي ‏ناشي از حل شدن دي‌اكسيد گوگرد و اكسيد نيتروژن با آب باران است.
وقتي سطح اين دو گاز در جو بالا مي‌رود بارندگي اسيدي ‏اتفاق مي‌افتد. بالا رفتن سطح اين دوگاز با سوخت كارخانه‌ها و اتومبيل‌ها ارتباط بسيار دارد. باران اسيدي علاوه بر جان آدم‌ها، ‏اثرات تخريبي بسيار زيادي هم روي بافت گياهان و فلزات دارد به‌طوري كه خوردگي ماشين‌ها و ساختمان‌هاي فلزي را هم باعث ‏می‌شود. آن‌طور كه كياني مي‌گويد استنشاق رطوبت ناشي از باران اسيدي مي‌تواند عوارض شديد ريوي در انسان ايجاد ‏كند. عوارض ريوي به‌صورت اسپاسم حنجره، گرفتگي حنجره، تشديد آسم و تشديد ساير بيماري‌هاي مزمن تنفسي ازجمله مواردی است كه البته در افراد كهنسال و اطفال و همچنين افرادي كه دچار بيماري‌هاي مزمن تنفسي هستند، بيشتر مي‌تواند ‏ظهور و بروز كند. پس تا می‌توانید در هواي آلوده زير باران قدم نزنيد يا از ماسك مناسب استفاده كنيد.‏

 منبع : شهروند